فیدراڵیزمی ناونەتەوەیی: وەڵامێکی بەردەوام بۆ فرەچەشنی ئێران

ماوەیەکی زۆرە، بیرۆکەی ئێرانی یەکگرتوو لەگەڵ دەوڵەتێکی مەرکەزیدا تێکەڵ کراوە، کە فرەچەشنی زیندوویەتییەکەی خنکاندووە، لە کاتێکدا ئەمە گەورەترین هێزی نەتەوەکەیە.

لە کاتێکدا ئێران لە قۆناغێکی هەستیاردایە، ڕێگەی داهاتوویەکی سەقامگیر، دیموکراسی و گەشەسەندوو لە مەرکەزییەتی زیاتردا نییە، بەڵکو لە لەباوەشگرتنی بوێرانەی فیدراڵیزمی ناونەتەوەییدایە. ئەم ڕێبازە، کە کۆمەڵگە ناوچەیی و خۆجێییەکان بەهێز دەکات، چارەسەرێکی بەردەوام پێشکەش دەکات بۆ ئاڵنگارییە ئاڵۆزەکانی واقیعی فرەنەتەوەیی و فرەکلتووری ئێران.

پێکهاتەی یەکگرتووی ئێستا لە ڕووی مێژووییەوە لە جێگیرکردنی پێداویستی و ئاواتە جیاوازەکانی دانیشتووانە جیاوازەکانیدا خەباتی کردووە، کە بووەتە هۆی ناڕەزایەتی و ناسەقامگیری. بە پێچەوانەوە، سیستەمێکی فیدراڵی دەتوانێت هەستێکی سەر بەبوون و حوکمڕانی هاوبەش پەرەپێبدات، دڵنیا بێت لەوەی کە هەموو دەنگەکان دەبیسترێن و ڕێزیان لێدەگیرێت.

وانەکان لە فیدراسیۆنە جیهانییەکانەوە

لێکۆڵینەوە لە دەوڵەتە فیدراڵییە سەرکەوتووەکان وەک ئەڵمانیا، کەنەدا و ئیسپانیا تێڕوانینێکی بەنرخ پێشکەش دەکات. بۆ نموونە، پێکهاتەی فیدراڵی ئەڵمانیا ڕێگە بە لاندەرەکانی (ویلایەتەکان) دەدات سەربەخۆییەکی بەرچاو لە بوارەکانی وەک پەروەردە و کلتووردا هەبێت، کە ڕەنگدانەوەی ناسنامە ناوچەییەکانە لە کاتێکدا یەکگرتوویی نیشتمانی دەپارێزێت. ئەم هاوسەنگییە بۆ سەقامگیری و سەرکەوتنی ئابووری دوای جەنگی ئەڵمانیا زۆر گرنگ بووە.

ئێرانێکی بەڕاستی دیموکراسی دەبێت ئەوە بێت کە تێیدا فرەچەشنی دەوڵەمەندی گەلەکانی نەک تەنها قبوڵ بکرێت، بەڵکو لە ڕێگەی خۆبەڕێوەبردنێکی ڕاستەقینەوە ئاهەنگی بۆ بگێڕدرێت و بەهێز بکرێت.— دەستەی سەرنووسەرانی مێریدیان

کەنەدا، بە جوگرافیای فراوان و گرووپە زمانەوانی و کلتوورییە جیاوازەکانی، یەکگرتوویی خۆی لە ڕێگەی چوارچێوەیەکی فیدراڵی بەهێزەوە بەڕێوەدەبات کە دەسەڵاتێکی زۆر بە پارێزگاکان دەدات. ئەم مۆدێلە نیشان دەدات کە چۆن سیستەمێکی لامەرکەزی دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر جیاوازییە زمانەوانی و کلتوورییەکان بەڕێوەببات، ڕێگری لە پارچەبوون دەکات لە کاتێکدا ناسنامەی نیشتمانی پەرەپێدەدات.

ئیسپانیاش، لێکۆڵینەوەیەکی حاڵەتی سەرنجڕاکێش پێشکەش دەکات. گواستنەوەی بۆ دیموکراسی دامەزراندنی کۆمەڵگە سەربەخۆکانی لەخۆگرت، کە هەر یەکەیان پەرلەمان و حکومەتی تایبەت بە خۆی هەیە. ئەم گواستنەوەی دەسەڵاتە ڕۆڵێکی گرنگی هەبووە لە چارەسەرکردنی ئاواتە ناوچەییەکانی مێژوو و تێکەڵکردنی ناسنامە جیاوازەکان لە دەوڵەتێکی یەکگرتوودا، سەرەڕای ئاڵنگارییە بەردەوامەکان.

چوارچێوەیەک بۆ داهاتووی ئێران

بۆ ئێران، سیستەمێکی فیدراڵی بە واتای بەهێزکردنی پارێزگاکان یان ناوچەکان دێت بە کۆنترۆڵی زیاتر بەسەر کاروباری خۆجێییاندا، لەوانە پاراستنی کلتووری، پەروەردەی زمان و گەشەپێدانی ئابووری. ئەمە ڕێگە بە سیاسەتەکان دەدات کە بەپێی پێداویستییە ناوچەییە دیاریکراوەکان بن، نەک ڕێبازێکی یەکگرتوو کە لە ناوەندەوە دیاری بکرێت.

سیستەمێکی لەو جۆرە ئێران لاواز ناکات؛ بەڵکو بە دروستکردنی پێکهاتەیەکی حوکمڕانی گشتگیرتر و نوێنەرایەتی زیاتر بەهێزی دەکات. سەرچاوە ئەگەرییەکانی ململانێ دەگۆڕێت بۆ بزوێنەری داهێنانی خۆجێیی و بەشداری دیموکراسی، کە هەستێکی قووڵتری سەر بەبوونی نیشتمانی لە نێوان هەموو ئێرانییەکاندا پەرەپێدەدات.

گواستنەوە بۆ ئێرانی فیدراڵی پێویستی بە پلاندانانێکی ورد، چاکسازی دەستووری و پابەندبوون بە بنەما دیموکراسییەکان دەبێت. گەشتێک دەبێت، بەڵام گەشتێک کە بەڵێنی نەتەوەیەکی خۆڕاگرتر، یەکسانتر و بەڕاستی یەکگرتوو دەدات، کە تێیدا هێزی فرەچەشنییەکەی پارێزەری کۆتاییەتی.

مێریدیان پێی وایە کە لەباوەشگرتنی فیدراڵیزمی ناونەتەوەیی تەنها هەڵبژاردەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو پێویستییەکی ئەخلاقییە بۆ داهاتوویەکی ئێران کە ڕێز لە هەموو گەلەکانی بگرێت و ئاشتییەکی بەردەوام لەسەر بناغەی حوکمڕانی هاوبەش و ڕێزی دوولایەنە بنیات بنێت.