شکستن چرخه: یک حقوقدان در تبعید از عدالت و آشتی برای ایران می‌گوید

در حالی که ایران در آستانه تغییرات بالقوه قرار دارد، چگونگی رسیدگی به بی‌عدالتی‌های گذشته بدون تداوم چرخه‌های انتقام، از اهمیت بالایی برخوردار است.

مریدین اخیراً با دکتر پرویز منصوری، حقوقدان برجسته ایرانی مقیم خارج از کشور، به گفتگو نشست تا درباره سازوکارهای پیچیده اما حیاتی عدالت انتقالی بحث کند. دکتر منصوری، با ده‌ها سال تجربه در حقوق بین‌الملل، بینش‌های عمیقی را در مورد مسیر پیش روی ایران پس از اقتدارگرایی ارائه داد.

ضرورت عدالت انتقالی

دکتر منصوری تأکید کرد که عدالت انتقالی صرفاً به معنای مجازات نیست، بلکه به معنای ایجاد بنیادی برای جامعه‌ای عادلانه و باثبات است. او اظهار داشت: «این به معنای اذعان به رنج‌ها، پاسخگو کردن عاملان، و تضمین این است که چنین فجایعی هرگز تکرار نشوند.» این رویکرد جامع برای التیام ملی حیاتی است.

عدالت واقعی در یک دوره انتقالی باید پاسخگویی را با نیاز مبرم به آشتی ملی متعادل کند. بدون هر دو، هر سیستم جدیدی در معرض خطر بی‌ثباتی قرار می‌گیرد.— دکتر پرویز منصوری

او درباره اجزای مختلف عدالت انتقالی، از جمله پیگردهای کیفری، غرامت برای قربانیان، اصلاحات نهادی، و ایجاد سازوکارهای حقیقت‌یابی توضیح داد. هر عنصر نقش متمایزی در رسیدگی به میراث نقض حقوق بشر ایفا می‌کند.

نقش کمیسیون‌های حقیقت‌یاب

بخش قابل توجهی از بحث ما بر کمیسیون‌های حقیقت‌یاب متمرکز بود. دکتر منصوری بر پتانسیل آنها برای کشف دامنه کامل سوءاستفاده‌های گذشته، فراهم آوردن بستری برای قربانیان جهت به اشتراک گذاشتن داستان‌هایشان، و ایجاد یک سابقه تاریخی رسمی تأکید کرد. او توضیح داد: «کمیسیون‌های حقیقت‌یاب دادگاه نیستند، اما برای کاتارسیس اجتماعی و جلوگیری از تحریف تاریخ ضروری هستند.»

او اما هشدار داد که موفقیت یک کمیسیون حقیقت‌یاب به استقلال، شفافیت و حمایت گسترده عمومی آن بستگی دارد. بدون این ارکان، یافته‌های آن ممکن است فاقد مشروعیت بوده و نتوانند به تأثیر مورد نظر خود دست یابند.

اجتناب از چرخه‌های انتقام

شاید مهم‌ترین جنبه گفتگوی ما چگونگی جلوگیری از یک چرخه جدید انتقام‌جویی بود. دکتر منصوری قاطعانه معتقد است که یک چارچوب عدالت انتقالی ساختارمند، پادزهر انتقام است. او تأکید کرد: «هنگامی که عدالت از طریق فرآیندهای عادلانه انجام شود، تمایل به انتقام فراقانونی کاهش می‌یابد.» این امر مستلزم نهادهای حقوقی قوی و تعهد به رعایت رویه‌های قانونی است.

بزرگترین خطر در دوران گذار، وسوسه انتقام‌جویی فوری و کنترل‌نشده است. هدف ما باید عدالت باشد، نه انتقام، تا ایرانی واقعاً دموکراتیک و باثبات بسازیم.— دکتر پرویز منصوری

او در پایان با تأکید بر این نکته که سفر به سوی ایرانی عادلانه و دموکراتیک چالش‌برانگیز خواهد بود، اما سفری است که باید با بصیرت، اصول و تعهد عمیق به حقوق بشر انجام شود. پایه‌هایی که در دوران گذار گذاشته می‌شوند، شخصیت ملت را برای نسل‌های آینده تعیین خواهند کرد.